Ανεργία, εργασιακές σχέσεις και εισοδήματα

1. Εισαγωγή

Οι δυσμενείς και σοβαρές οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις της πολιτικής της εσωτερικής υποτίμησης στην Ελλάδα και σε άλλα κράτη-μέλη της ευρωζώνης αποδεικνύουν ότι η ύφεση (-25%) και η ανεργία (28%) στην Ελλάδα δεν αποτελούν παράπλευρες απώλειες της οικονομικής κρίσης. Αντίθετα, συνιστούν αναμενόμενα αρνητικά χαρακτηριστικά των ασκούμενων πολιτικών, οι οποίες ουσιαστικά μεταφέρουν τους πόρους της οικονομίας στο έλλειμμα και το χρέος. Το αποτέλεσμα συνίσταται στην στέρηση της ελληνικής οικονομίας από πόρους για επενδύσεις, ανάπτυξη και απασχόληση και στην τροφοδότηση της αργής και βασανιστικής για τους πολίτες αποκλιμάκωση του ελλείμματος (λήψη μέτρων λιτότητας 63 δις ευρώ για μείωση του δημόσιου ελλείμματος κατά 28 δις ευρώ) καθώς και στην αύξηση του χρέους (2009 129% του ΑΕΠ και 2014 175% του ΑΕΠ).

 

2. Κοινωνικο-οικονομικές επιπτώσεις της πολιτικής της εσωτερικής υποτίμησης

στην Ελλάδα 2010-2013

Η ποσοτική αξιολόγηση (ΙΝΕ/ΓΑΕΕ, 2013) των πολιτικών της εσωτερικής υποτίμησης αποδεικνύει ότι κατά την περίοδο 2010-2013 προκάλεσαν στην ελληνική οικονομία: μείωση της αγοραστικής δύναμης κατά -37,2%, μείωση της εσωτερικής ζήτησης κατά -31% επιστρέφοντας στα επίπεδα του έτους 1999, μείωση της απασχόλησης κατά 18,2%, μείωση της παραγωγικότητας της εργασίας κατά 6,5% επιστρέφοντας στα επίπεδα του έτους 2003, μείωση της παραγωγικότητας της ελληνικής οικονομίας κατά 8,8%, μείωση του ΑΕΠ κατά -25%, απώλειες του εισοδήματος των μισθωτών από μείωση των μισθών και αύξηση της φορολογίας κατά 37 δις ευρώ, μείωση της ιδιωτικής κατανάλωσης (2008-2012) κατά -30%, μείωση του όγκου παραγωγής κατά -23,5%, μείωση του μέσου μηνιαίου μισθού κατά -16,3%, μείωση του κόστους εργασίας κατά -13,9% και μείωση του κατά κεφαλή ΑΕΠ (2008-2012) κατά -23,6%. Παράλληλα, η πτώση (2009-2013) των ακαθάριστων επενδύσεων παγίου κεφαλαίου στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα στα επίπεδα του 1994, δημιούργησαν ανησυχητικές συνθήκες αποεπένδυσης, με την έννοια της απώλειας σημαντικού τμήματος του παραγωγικού δυναμικού της ελληνικής οικονομίας. Οι εξελίξεις αυτές σημαίνουν, μεταξύ των άλλων, ότι η πολιτική της εσωτερικής υποτίμησης δεν αποτελεί μόνο ένα μείγμα πολιτικής ανεπιτυχούς διαχείρισης της κρίσης αλλά επιπλέον αποτελεί μια συγκροτημένη πολιτική μετάβασης από το υπόδειγμα της άνισης ανάπτυξης στο υπόδειγμα -διαμέσου ενός βίαιου οικονομικού και κοινωνικού μετασχηματισμού- ενσωμάτωσης της ελληνικής οικονομίας στις ανάγκες συσσώρευσης των ανεπτυγμένων καπιταλιστικών χωρών της Ευρώπης. Κλαδικοί μοχλοί αυτής της μετάβασης εκτιμούμε ότι θα είναι: ενέργεια-υδρογονάνθρακες, υποδομές-κατασκευές, Τράπεζες, πρωτογενής τομέας-τρόφιμα-ποτά, τουρισμός, Ακίνητα.

Με άλλα λόγια, όσο αποδιαρθρώνεται και απαξιώνεται το παραγωγικό και τεχνολογικό υπόβαθρο (από το 25% της συνολικής απώλειες του ΑΕΠ κατά την περίοδο 2010-2013 το 10% του ΑΕΠ (18 δις ευρώ) και η αντίστοιχη απασχόληση (150.000 θέσεις εργασίας) έχουν απωλεσθεί εξαιτίας της αποεπένδυσης (ΙΝΕ/ΓΣΕΕ, 2013), της ελληνικής οικονομίας τόσο θα σπανίζει η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και η παραγωγική δυνατότητα ανασυγκρότησης της οικονομίας. Ταυτόχρονα στις συνθήκες αυτές η κατάσταση στην αγορά εργασίας προβλέπεται δυσμενέστερη, δεδομένου ότι οι πιέσεις στην ανεργία εκτός από την ύφεση θα ασκούνται και από τις εξελίξεις της νέας τεχνολογίας (τεχνητή νοημοσύνη, ψηφιακές τηλεπικοινωνίες, ρομποτική). Οι εξελίξεις αυτές προδιαγράφουν την επαλήθευση της εμπειρικής έρευνας ότι η αναιμική ανάκαμψη της ελληνικής και ευρωπαϊκής οικονομίας κατά τα επόμενα χρόνια δεν θα είναι ικανή σημαντικής απορρόφησης της ανεργίας (στην Ελλάδα η μείωση του ΑΕΠ κατά 1% αυξάνει την ανεργία κατά 1% (50.000 άτομα) και η αύξηση του ΑΕΠ κατά 1% μειώνει την ανεργία κατά 0,30% (15.000)). Κατά συνέπεια εκτιμάται ότι το πρόβλημα της απασχόλησης θα είναι καθοριστικό τις επόμενες δύο δεκαετίες τόσο από την πλευρά της αποτελεσματικής καταπολέμησης της ανεργίας, όσο και από την πλευρά των επενδύσεων και της ανάπτυξης για την δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Με άλλα λόγια διαπιστώνεται ότι η ανάπτυξη και η απασχόληση αποτελούν τις νέες προκλήσεις όχι μόνο του παρόντος αλλά πολύ περισσότερο του μέλλοντος. Από την άποψη αυτή η ελληνική οικονομία δεν θα επιστρέψει σε διαρκή ανάπτυξη εάν δεν ρυθμίσει την αγορά εργασίας και δεν διαμορφώσει το επίπεδο των μισθών μέσω ελεύθερων συλλογικών διαπραγματεύσεων και συλλογικών συμβάσεων εργασίας (πολιτικές ζήτησης). Αυτό σημαίνει θεσμική περιθωριοποίηση της ευελιξίας της εργασίας και των μισθών (πολιτικές προσφοράς), η οποία εκ του αποτελέσματος επιδείνωσε τους όρους κατανομής των πόρων και διεύρυνε τις ανισορροπίες και τις αντιφάσεις στην αγορά εργασίας, χωρίς, όπως υποστηρίζονταν από τους φορείς άσκησης της οικονομικής πολιτικής, να συμβάλλουν στην αύξηση της απασχόλησης παρά την εξαφάνιση των λεγόμενων «δυσκαμψιών» (ρυθμίσεις) της αγοράς εργασίας. Επίσης όπως απέδειξε η εμπειρική έρευνα (Revue Alternatives Economiques, Decembre 2013) τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης που καθυστερούν να εξέλθουν από την κρίση είναι αυτά στα οποία η αγορά εργασίας και οι μισθοί είναι περισσότερο απορρυθμισμένα και ευέλικτα.

 

3. Σύγχρονες εξελίξεις στις εργασιακές σχέσεις, το εισόδημα και την ανεργία

Οι ασκούμενες πολιτικές της εσωτερικής υποτίμησης και της λιτότητας στην Ελλάδα, τις άλλες Μεσογειακές χώρες και γενικότερα τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εμπνεόμενες από το νεοφιλελεύθερο παράδειγμα οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής καθώς και από την θεώρηση της εργασίας ως «επαγγελματικής και όχι ως δημιουργικής δραστηριότητας», οδήγησαν τα τελευταία χρόνια (2010-2013) στην πλήρη απαξίωσης της εργασίας (θεσμικά, κοινωνικά, εισοδηματικά (Γ. Κουζής, 2013).

 

Πιο συγκεκριμένα, οι σύγχρονες εξελίξεις στην αγορά εργασίας στην Ελλάδα αποτυπώνονται σε:

α) θεσμικό επίπεδο, με πλήρη απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων με κυριαρχία πλέον των ατομικών συμβάσεων εργασίας και των συμβάσεων ενοικίασης που σε συνδυασμό με την πλήρη απελευθέρωση των απολύσεων δημιουργείται ένα πλαίσιο πλήρους απαξίωσης της εργασίας.

β) εισοδηματικό επίπεδο με μείωση των μισθών (35-45%) διαμέσου των ατομικών συμβάσεων και των ευέλικτων μορφών απασχόλησης, το επίπεδο των οποίων ανέρχεται σε ποσοστό 40% (550.000 εργαζόμενοι) από τους οποίους το κράτος δεν εισπράττει 3 δις ευρώ τον χρόνο από φόρους εισοδήματος και τα ασφαλιστικά Ταμεία δεν εισπράττουν 350 εκατ. ευρώ από εισφορές, 850.000 άτομα από 1.400.000 εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα εργάζονται και αμείβονται με καθυστέρηση από 1-12 μήνες. Στην Ελλάδα το 0,05% του πληθυσμού κατέχει το 1/3 του ΑΕΠ, την στιγμή που το 1/3 του πληθυσμού βρίσκεται κάτω από το όριο της φτώχειας (475 ευρώ τον μήνα) την περίοδο 2010-2013.

γ) επίπεδο απασχόλησης με την εκρηκτική αύξηση της ανεργίας (1.360.000 άνεργοι, 27,5%, 2013), το επίπεδο της οποίας θα διατηρηθεί σε υψηλά επίπεδα κατά την περίοδο ανάκαμψης της ελληνικής οικονομίας όποτε αυτή συντελεσθεί θα είναι αναιμική και άνεργη, δεδομένου ότι για να δημιουργηθούν 50.000 θέσεις εργασίας τον χρόνο θα απαιτείται ετήσια αύξηση του ΑΕΠ κατά 3,5%-4%.

 

Η εξέλιξη αυτή κατά τα επόμενα χρόνια θα στερείται δυναμικής απορρόφησης του αποθέματος της ανεργίας που έχει συσσωρεύσει η παρατεταμένη ύφεση 2009-2013. Έτσι, κάτω από αυτές τις συνθήκες, μία δυναμικότερη απορρόφηση του αποθέματος της ανεργίας απαιτεί ένα επενδυτικό «σοκ» δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων στο πλαίσιο ενός σχεδίου ανασυγκρότησης της ελληνικής οικονομίας. Αντίθετα, οι κρατικές παρεμβάσεις εξατομίκευσης του θεσμικού πλαισίου των εργασιακών σχέσεων και των συμβάσεων εργασίας, σε συνδυασμό με τη νομοθετική μείωση του κατώτατου μισθού (από 751 ευρώ με αγοραστική δύναμη στα επίπεδα των αρχών της δεκαετίας του 1980, σε 586 ευρώ με αγοραστική δύναμη στα επίπεδα του τέλους της δεκαετίας του 1970) και τη διεύρυνση της ευελιξίας της εργασίας «απελευθερώνουν» την εργασία και την οδηγούν σε συνθήκες πλήρους εξάρτησης από το κράτος και τους εργοδότες, όπως ακριβώς συνέβαινε κατά τον 19ο αιώνα.

Με άλλα λόγια, πρόκειται για ένα μείγμα πολιτικής «δογματικής επιμονής του νεοφιλελεύθερου υποδείγματος», με σοβαρές διαχειριστικές-δημοσιονομικές αλλά και διαρθρωτικές επιπτώσεις στον πυρήνα της πραγματικής οικονομίας (κεφαλαιακό απόθεμα και απασχόληση), γεγονός που δυσχεραίνει τις συνθήκες και τους όρους ανάταξης της οικονομίας και των επιχειρήσεων. Η παράταση της ασκούμενης πολιτικής λιτότητας μετασχηματίζει την ελληνική οικονομία σε οικονομικό σχηματισμό μεγάλου κινδύνου με χαρακτηριστικά υπανάπτυξης, καθεστώτος και κανονικότητας.

Το ίδιο και με την ανεργία, όπου μετά την ύφεση (ΙΝΕ ύφεση το 2014, ανάκαμψη αναιμική το 2015), πολύ δύσκολο θα διαμορφωθεί κάτω από το 17% μέχρι το 2026 ακόμη και με το αισιόδοξο σενάριο ετήσιας αύξησης του ΑΕΠ 3,5%-4% (50.000 νέες θέσεις εργασίας το χρόνο) καθώς αυτό το ποσοστό αποδίδεται κατά κύριο λόγο, στα διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας. Η παρατήρηση αυτή σημαίνει ότι για να επιστρέψει η ελληνική οικονομία σε επίπεδα ανεργίας του έτους 2009 (450.000 άνεργοι) και να δημιουργήσει το ένα εκατομμύριο θέσεων  εργασίας  που χάθηκαν την περίοδο 2009-2013 ακόμη και με αυτό το αισιόδοξο σενάριο ετήσιας αύξησης του ΑΕΠ, θα χρειαστούν τουλάχιστον 20 χρόνια. Με άλλα λόγια, με αφετηρία την προοπτική μίας αναιμικής ανάκαμψης την περίοδο 2015-2025 (αύξηση ΑΕΠ 1,5% τον χρόνο) στην ελληνική οικονομία, εκτιμάται ότι η ανεργία θα μειωθεί στο τέλος της ερχόμενης δεκαετίας κατά 220.000 άτομα. Κατά συνέπεια η ασθενής αυτή εξέλιξη στον τομέα μείωσης της ανεργίας δεν θα είναι ικανή να αμβλύνει ουσιαστικά την ισορροπία τρόμου που έχει δημιουργηθεί στην ελληνική αγορά εργασίας όπου 1.400.000 άνεργοι αντιστοιχούν σε 1.400.000 απασχολούμενους του ιδιωτικού τομέα.

 

4. Προοπτικές ανάκαμψης, απασχόλησης και καταπολέμησης της ανεργίας

Εκ του αποτελέσματος προκύπτει ότι η ευελιξία της απασχόλησης και των μισθών, η απασχολησιμότητα, οι παθητικές και οι ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης και τελευταία η μαθητεία περισσότερο διαχειρίζονται την άμβλυνση της οξύτητας της ανεργίας παρά ανακόπτουν ουσιαστικά και αποτελεσματικά την πορεία αύξησής της, με αποτέλεσμα να μην συνιστούν πολιτικές που δημιουργούν θέσεις εργασίας.

Γεννιέται, επομένως, το ερώτημα: τι χρειάζεται άμεσα η ελληνική οικονομία για την ανάσχεση της ύφεσης και την έξοδο από την κρίση;

Η απάντηση (ΙΝΕ/ΓΣΕΕ, 2013) συνίσταται στην υλοποίηση μιας εναλλακτικής μακροοικονομικής πολιτικής, οικονομικά και κοινωνικά αποτελεσματικής, στην οποία εμπεριέχεται η άμεση αύξηση του κατώτατου μισθού από 586 ευρώ στα 751 ευρώ (κατάργηση της πράξης νομοθετικού περιεχομένου του Φεβρουαρίου 2012) η οποία συμβάλλει κατά τον πρώτο χρόνο σε αύξηση της εγχώριας ζήτησης κατά 0,75%, του ΑΕΠ κατά 0,5% και της απασχόλησης κατά 7.000 νέες θέσεις εργασίας. Η ανάσχεση της ύφεσης και η ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας από τον πρώτο χρόνο διαμέσου της αύξησης του κατώτατου μισθού ενισχυόμενη από την αναδιάρθρωση του χρέους (δραστική γιατί η ήπια αναδιάρθρωση παρατείνει την ύφεση και απομακρύνει τις προοπτικές ανάπτυξης), η ρευστότητα της οικονομίας, την ουσιαστική και αποτελεσματική καταπολέμηση της φοροδιαφυγής και εισφοροδιαφυγής και την επενδυτική (δημόσια-ιδιωτική) δραστηριότητα, στο πλαίσιο ενός χρηματοδοτούμενου ευρωπαϊκού επενδυτικού σχεδίου στον ευρωπαϊκό νότο και στην Ελλάδα (10% του ΑΕΠ συνολικές επενδύσεις από τις οποίες 7,5% παραγωγικές και 2,5% κατοικίες, Π. Θωμόπουλος, 2013) θα συμβάλλουν επιπρόσθετα σε αύξηση του ΑΕΠ κατά 1,7% τον χρόνο και σε αύξηση της απασχόλησης κατά 25.000 νέες θέσεις εργασίας. Παράλληλα, η δυναμική των νέων συνθηκών ανάκαμψης της ελληνικής οικονομάς (ενίσχυση της ζήτησης διαμέσου της δημιουργίας εισοδημάτων, της αύξησης των επενδύσεων, της ενεργοποίηση και της ανασυγκρότησης της παραγωγής) θα διεισδύσει στην αποκατάσταση της δημοκρατικής λειτουργίας των συλλογικών διαπραγματεύσεων και των συλλογικών συμβάσεων εργασίας και στην ανασύσταση του κράτους πρόνοιας. Η πορεία αυτή ανάκαμψης (3%-4% τον χρόνο) της ελληνικής οικονομίας, στον ορίζοντα μίας πενταετίας θα θέσει σε χρήση και το παραγωγικό δυναμικό που σήμερα αργεί και ανέρχεται σε 15% του ΑΕΠ περίπου και θα συμβάλλει στην αύξηση της απασχόλησης κατά 7%-10%, δηλαδή κατά 250.000 άτομα, προϋποθέτοντας, ως εκ τούτου, μία εικοσαετία για τη δημιουργία ενός εκατομμυρίου θέσεων εργασίας περίπου, που χάθηκαν την τετραετία 2010-2013, η δημιουργία των οποίων προϋποθέτει μία δεκαετία με ετήσιους όμως ρυθμούς αύξησης του ΑΕΠ 7%-8%. Παράλληλα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο αποτελεί μη συμβατικό μέτρο η επιβεβλημένη ένταξη της πολιτικής καταπολέμησης της ανεργίας στην μακρο-οικονομική πολιτική. Στην κατεύθυνση αυτή επιβάλλεται : α) εγκαθίδρυση της στρατηγικής ισομερούς ανάπτυξης μεταξύ των κρατών-μελών της Ε.Ε. και β) η προσθήκη στα τρία κριτήρια του Μάαστριχτ  (χρέος, έλλειμμα, πληθωρισμός) τέταρτου κριτηρίου που θα αναφέρεται στο επίπεδο της απασχόλησης ή της ανεργίας, ως αναγκαίο μέτρο ουσιαστικής και αποτελεσματικής αντιμετώπισης της ανεργίας στην Ευρώπη και στα κράτη-μέλη.

 

Ταυτόχρονα σε εθνικό επίπεδο επιβάλλεται ο σχεδιασμός και η άσκηση πολιτικών:

i. Εξόδου από την κρίση με την διευρυμένη προστασία των ανέργων, την ρύθμιση της αγοράς εργασίας και την διαμόρφωση των μισθών διαμέσου των συλλογικών διαπραγματεύσεων και των συλλογικών συμβάσεων εργασίας.

ii. σύζευξης των επενδυτικών προτεραιοτήτων στην Ελλάδα με τις αναπτυξιακές και κοινωνικές υποδομές καθώς και τις υπηρεσίες για την άμεση δημιουργία νέων θέσεων εργασίας και την αύξηση του εισοδήματος.

iii. σύνδεσης των δημόσιων χρηματοπιστωτικών πολιτικών (ρευστότητα) και των ιδιωτικών επενδύσεων με την διάρθρωση του παραγωγικού συστήματος της χώρας (επιλογή ηγετικών κλάδων παραγωγής (π.χ. υποδομές ενέργειας, τράπεζες, τρόφιμα-ποτά, πρωτογενής τομέας, τουρισμός (δακτύλιος επιχειρήσεων), υδρογονάνθρακες, φάρμακα), συμπληρωματικοί κλάδοι παραγωγής) και των ΜΜΕ επιχειρήσεων για την βραχυπρόθεσμη αύξηση της απασχόλησης.

iv. μεταμόρφωσης και ανασυγκρότησης της παραγωγικής βάσης με συμπράξεις επιχειρήσεων σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο (μελέτες προσδιορισμού των περιφερειακών αναπτυξιακών δυνατοτήτων και των περιορισμών) που μονοκαλλιεργείται από τις υπηρεσίες και τον τουρισμό με σχεδιασμό και βιωσιμότητα για την μεσοπρόθεσμη, σε παραγωγικούς όρους, αύξηση της απασχόλησης, της παραγωγικότητας και του εισοδήματος.

 

5. Αντί Επιλόγου

Είναι προφανές ότι η εναλλακτική στρατηγική της ανασυγκρότησης της οικονομίας και των επιχειρήσεων αλληλοτροφοδοτεί την ανάπτυξη με την απασχόληση και την αποκλιμάκωση του χρέους σε αντίθεση με την πολιτική της εσωτερικής υποτίμησης που αλληλοτροφοδοτεί την ύφεση με την ανεργία και την αύξηση του χρέους.

ΑΡΘΡΑ

Oικονομική κρίση και

κοινωνικό κράτος

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ,

εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ, 2013

Η μετανάστευση από και

προς την Ελλάδα

Απολογισμοί και προοπτικές

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ,

εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ, 2010

Κοινωνική ασφάλιση

Η διαρκής κρίση και προοπτικές

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ,

εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ, 2005

Η κοινωνική πολιτική μετά

την κρίση του κράτους πρόνοιας

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ, ΜΙΧΑΛΗΣ ΧΛΕΤΣΟΣ

εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ, 2005

Αναλογιστική μελέτη ΙΚΑ - ΕΤΑΜ

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ, ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΩΜΑΝΙΑΣ,

ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΑΡΓΙΟΣ,

ΙΩΑΝΝΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΟΓΛΟΥ

ΙΝΕ (ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ), 2007

Εργασία και οικονομία

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ

εκδόσεις ΚΑΜΠΥΛΗ, 2001

Υγεία και οικονομία

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ

εκδόσεις ΚΑΜΠΥΛΗ, 1999

ΒΙΒΛΙΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡA AΡΘΡΑ

ΜΜΕ και απασχόληση

Ασύμμετρες αντιφάσεις

Ανεργία και

πολιτικές αντιμετώπισής της

Η μείωση των εισφορών και

το προκαλούμενο έλλειμμα

Επικοινωνία

E-MAIL: savvas.robolis@gmail.com

FIND US:

PHOTOGRAPHY: GEORGE TSAFOS

DESIGNED BY:

Copyright © 2016

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ

graphics