Ανασυγκρότηση ή μετάλλαξη

της ελληνικής οικονομίας;

Η ευελιξία απασχόλησης αποκρύπτει

την ανεργία και αυξάνει τις ανισότητες

Η αύξηση των συνταξιούχων και

ο σύγχρονος Καιάδας

Η επόμενη μέρα

της παγκοσμιοποίησης

ΑΡΘΡΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡA AΡΘΡΑ

Η Οδύσσεια του Ασφαλιστικού

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ, ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΠΕΤΣΗΣ

εκδόσεις ΛΙΒΑΝΗ, 2016

Oικονομική κρίση και

κοινωνικό κράτος

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ,

εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ, 2013

Η μετανάστευση από και

προς την Ελλάδα

Απολογισμοί και προοπτικές

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ,

εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ, 2010

Κοινωνική ασφάλιση

Η διαρκής κρίση και προοπτικές

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ,

εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ, 2005

Η κοινωνική πολιτική μετά

την κρίση του κράτους πρόνοιας

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ, ΜΙΧΑΛΗΣ ΧΛΕΤΣΟΣ

εκδόσεις ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ, 2005

Αναλογιστική μελέτη ΙΚΑ - ΕΤΑΜ

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ, ΓΙΩΡΓΟΣ ΡΩΜΑΝΙΑΣ,

ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΑΡΓΙΟΣ,

ΙΩΑΝΝΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΟΓΛΟΥ

ΙΝΕ (ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ), 2007

Εργασία και οικονομία

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ

εκδόσεις ΚΑΜΠΥΛΗ, 2001

Υγεία και οικονομία

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ

εκδόσεις ΚΑΜΠΥΛΗ, 1999

ΒΙΒΛΙΑ

Οι τρεις κύκλοι της μετανάστευσης στην Ελλάδα

Από τους: Σάββα Ρομπόλη, Βασίλειο Μπέτση

Καθ’ όλη τη μεταπολεμική περίοδο, η ελληνική οικονομία στην εξέλιξή της

 αντιμετωπίζει τρεις κύκλους μεταναστευτικών ρευμάτων: α) από την Ελλάδα προς

τις ανεπτυγμένες χώρες της Ευρώπης (δεκαετίες 1950 και 1960), β) προς την Ελλάδα από τις χώρες της Βαλκανικής και της Ανατολικής Ευρώπης (δεκαετία του 1990) και γ) από την Ελλάδα προς τις ανεπτυγμένες δυτικές χώρες (δεκαετία του 2010).

 

Ομως, το ερώτημα που τίθεται αναφέρεται στις συνθήκες δημιουργίας των μεταναστευτικών ρευμάτων από και προς την Ελλάδα, που σημειώθηκαν τα τελευταία εξήντα χρόνια. Από την άποψη αυτή αξίζει να σημειωθεί ότι κεντρική θέση στην ερευνητική διερεύνηση των αιτίων των μεταναστευτικών κινήσεων στη χώρα μας αποτελούν η αναπτυξιακή στρατηγική, η συντελούμενη οικονομική διάρθρωση και η εξειδίκευση της ελληνικής οικονομίας στον διεθνή και ευρωπαϊκό καταμερισμό εργασίας, προς την κατεύθυνση των «ενδιάμεσων» δραστηριοτήτων (υπηρεσίες, εμπόριο, τουρισμός). Μάλιστα, το επιχείρημα που διατυπώθηκε από την επικρατούσα άποψη ήταν ότι η διαμορφούμενη οικονομική διάρθρωση και η βιομηχανική-τεχνολογική υπανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας δεν είναι το αποτέλεσμα του διεθνούς και ευρωπαϊκού καταμερισμού εργασίας (άνιση ανάπτυξη, οικονομικές-κοινωνικές ανισότητες) της παγκόσμιας οικονομίας και της θέσης που έλαβε σ’ αυτή η χώρα μας.

 

Αντίθετα, υποστηρίχθηκε το «γεγονός» των καλύτερων επιδόσεων που είχαν οι Ελληνες σ’ αυτές τις δραστηριότητες απ’ ό,τι σε οργανωτικές, καινοτομικές, τεχνολογικές και επιχειρηματικές δραστηριότητες, που απαιτούν ορθολογική αντιμετώπιση και πνεύμα σχεδιασμού και προγραμματισμένης προοπτικής. Ταυτόχρονα, ο εξωστρεφής προσανατολισμός της ελληνικής οικονομίας σ’ αυτή την περίοδο (δεκαετία 1960) θεωρήθηκε ο πρωταρχικός στρατηγικός στόχος της αναπτυξιακής πολιτικής για την αντιμετώπιση του προβλήματος της διεύρυνσης του βιομηχανικού δυναμικού, παράλληλα με τη βελτίωση της παραγωγικότητας, της ανταγωνιστικότητας και του ισοζυγίου πληρωμών.

 

Μέσο υλοποίησης αυτού του στρατηγικού αναπτυξιακού στόχου ήταν οι με διάφορες μορφές εισροή και ενίσχυση της θέσης και του ρόλου του ξένου κεφαλαίου (θυγατρικές επιχειρήσεις, τεχνολογικός εξοπλισμός, κ.λπ.) στη βάση της αντίληψης ότι θα επιταχυνθεί η εκβιομηχάνιση διαμέσου της πολιτικής υποκατάστασης των εισαγωγών και της προώθησης των εξαγωγών. Στην κατεύθυνση αυτή, η τεχνολογία που χρησιμοποιήθηκε, ιδιαίτερα στη γεωργία, δημιούργησε πλεονάζον εργατικό δυναμικό, το οποίο όμως δεν απορροφήθηκε από τον μεταποιητικό τομέα παραγωγής, από τη στιγμή που ήταν εισαγόμενη στη χώρα μας. Παράλληλα, η σημαντική διαφορά ανάμεσα στο αγροτικό εισόδημα και το μέσο εισόδημα του συνολικού πληθυσμού και ακόμα περισσότερο του αστικού πληθυσμού, σε συνδυασμό με τη μικρή έκταση της γεωργικής καλλιέργειας, συνέβαλε στη μείωση των απασχολουμένων στη γεωργία κατά τη δεκαετία του 1960.

 

Με άλλα λόγια, οι περιορισμένες παραγωγικές δυνατότητες απορρόφησης του πλεονάζοντος αγροτικού δυναμικού και μεταναστεύοντος ρεύματος εργατικού δυναμικού στις μεγάλες πόλεις, από μέρους του εγχώριου μεταποιητικού τομέα, συνέβαλαν στη μετατροπή του εσωτερικού ρεύματος μετανάστευσης σε άνεργο εργατικό δυναμικό, το οποίο στη συνέχεια μετανάστευσε -όπως και αυτό απευθείας από τον αγροτικό τομέα- στις ανεπτυγμένες χώρες της βόρειας Ευρώπης. Η παρατήρηση αυτή σημαίνει ότι η γενεσιουργός αιτία της εξωτερικής μετανάστευσης, κατά τις πρώτες δεκαετίες της μεταπολεμικής Ελλάδας (πρώτος μεταναστευτικός κύκλος), αποτελεί συστατικό στοιχείο των αναπτυξιακών επιλογών και της διαμορφούμενης οικονομικής διάρθρωσης στο πλαίσιο του διεθνούς και ευρωπαϊκού καταμερισμού εργασίας της χώρας μας. Ετσι, η ελληνική οικονομία στερήθηκε από το πιο παραγωγικό τμήμα του εργατικού της δυναμικού παράλληλα με τη συρρίκνωση της τεχνολογικής και καινοτομικής δυναμικής της.

 

Οι ελλειμματικές αυτές παραγωγικές και τεχνολογικές συνθήκες οδήγησαν τις αναπτυξιακές επιλογές της ελληνικής οικονομίας προς τις τουριστικές δραστηριότητες, καθώς και προς την ανάπτυξη του τριτογενούς και κατασκευαστικού-οικοδομικού τομέα, με αποτέλεσμα, μεταξύ των άλλων, να συντηρείται καθ’ όλη τη μεταπολεμική περίοδο η μετανάστευση από την Ελλάδα εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού προς τις ΗΠΑ και τις ανεπτυγμένες τεχνολογικά χώρες της Ευρώπης, εξαιτίας του χαμηλού τεχνολογικού, γνωσιολογικού και καινοτομικού επιπέδου της ελληνικής οικονομίας. Γι’ αυτόν ακριβώς τον σοβαρό διαρθρωτικό λόγο «της μη ευφυούς ανάπτυξης» της ελληνικής οικονομίας, η μετανάστευση των Ελλήνων στο εξωτερικό, ως συνιστώσα της αναπτυξιακής πολιτικής, λειτούργησε και ως δικλίδα ασφαλείας των αναπτυξιακών επιλογών με τη συμβολή της στη μείωση της ανεργίας και στην άμβλυνση των σοβαρών κοινωνικών προβλημάτων που απορρέουν από την ύπαρξή της.

 

Ταυτόχρονα όμως, η ανάπτυξη των «ενδιάμεσων δραστηριοτήτων» (υπηρεσίες, εμπόριο, τουρισμός, οικοδομή) στην Ελλάδα, από τη δεκαετία του 1970 και μετά, δημιούργησε συνθήκες μιας σημαντικής αναντιστοιχίας μεταξύ προσφοράς και ζήτησης εργασίας χαμηλού και μέσου επιπέδου εξειδίκευσης, η οποία, σε συνδυασμό και με τις εξελίξεις στις χώρες της Βαλκανικής και της Ανατολικής Ευρώπης, καλύφθηκε, κυρίως, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, από περίπου ένα εκατομμύριο μεταναστών από αυτές τις χώρες. Με άλλα λόγια, η Ελλάδα, ενώ μέχρι τη δεκαετία του 1980 ήταν χώρα προέλευσης μεταναστών, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 μετεξελίσσεται σε χώρα υποδοχής μεταναστών (δεύτερος μεταναστευτικός κύκλος). Ομως, με την εφαρμογή των τριών μνημονίων ύφεσης (μείωση 26% του ΑΕΠ) και λιτότητας (μείωση 40% των μισθών και 50% των συντάξεων) από το 2010 μέχρι σήμερα, η αύξηση της στατιστικής ανεργίας (23%, 2016), η διατήρηση της μακροχρόνιας ανεργίας στο επίπεδο του 70%, σε συνδυασμό με το υψηλό επίπεδο φτωχοποίησης του πληθυσμού (τέσσερα εκατ. άτομα), τη σημαντική μείωση των δημόσιων και των ιδιωτικών επενδύσεων, καθώς και της απασχόλησης, οδήγησαν, μεταξύ άλλων, 450.000 εξειδικευμένου επιπέδου Ελληνες παραγωγικής ηλικίας (στην πλειονότητά τους κάτω των 45 ετών) στο εξωτερικό.

 

Ετσι, η Ελλάδα, διατηρώντας την ίδια οικονομική και αναπτυξιακή διάρθρωση στην κατεύθυνση των «ενδιάμεσων δραστηριοτήτων» (υπηρεσίες, εμπόριο, τουρισμός), μετεξελίσσεται εκ νέου, μετά εξήντα χρόνια, σε χώρα αποστολής μεταναστών (τρίτος μεταναστευτικός κύκλος), δεχόμενη ταυτόχρονα και αντικειμενικά σοβαρές πιέσεις στην αγορά εργασίας και στην επιζητούμενη σήμερα αναπτυξιακή προοπτική της, από την άποψη του στόχου και του περιεχομένου του αναπτυξιακού της προσανατολισμού. Αυτό σημαίνει ότι η αναπτυξιακή επιλογή της ελληνικής οικονομίας στο μέλλον θα πρέπει να προσανατολιστεί στην κατεύθυνση της τεχνολογικής-καινοτομικής αναβάθμισης της παραγωγικής της βάσης και της υψηλής εξειδίκευσης του εργατικού δυναμικού, προκειμένου, μεταξύ άλλων, να ανακοπεί η ροή του μεταναστευτικού ρεύματος των Ελλήνων στο εξωτερικό.

 

Διαφορετικά, η αναπτυξιακή επιλογή στο μέλλον, ως χώρας επενδυτικών ευκαιριών του διεθνούς και ευρωπαϊκού κεφαλαίου και του χαμηλού και μέσου επιπέδου εξειδίκευσης του εργατικού δυναμικού, θα συμβάλει στη διεύρυνση του τρίτου μεταναστευτικού κύκλου, με όποια αρνητικά συνεπάγεται αυτό για την επιδείνωση του βιοτικού επιπέδου του πληθυσμού.

Επικοινωνία

E-MAIL: savvas.robolis@gmail.com

FIND US:

PHOTOGRAPHY: GEORGE TSAFOS

DESIGNED BY:

Copyright © 2016

ΣΑΒΒΑΣ ΡΟΜΠΟΛΗΣ

graphics